Met 11 november in het vooruitzicht en na de recente toespraak van de rector van de KU Leuven tijdens het pausbezoek, waarin hij vermeldde dat veel migranten hun trauma’s met zich meedragen, wil ik in dit blogbericht stilstaan bij de impact van oorlogstrauma als krachtig voorbeeld van hoe trauma werkt.
Wanneer we terugkijken op de wereldoorlogen en de vele conflicten die daarop volgden, lijkt die tijd ver weg. Ik ben er ondertussen 46 en de oorlog dateert voor mij van de tijd van mijn grootouders. Ik prijs me gelukkig dat ik mocht opgroeien in vredestijd. Toch toont onderzoek aan dat trauma ook in volgende generaties kan doorwerken.
Daarnaast komt oorlog steeds dichterbij, getuige de retoriek rond het opbouwen van een sterkere defensie vandaag. De oorlog van Oekraïne bracht oorlog weer binnen in het Europese continent. Vluchtelingen die met oorlog te kampen hebben, dragen vaak sporen van trauma met zich mee. Oorlogstrauma is een vorm van impacttrauma en geeft ons in die zin wat meer inzicht in hoe trauma werkt. Daar wil ik het in deze blog over hebben.
Oorlog als sterk voorbeeld van impacttrauma
Wat betekent het om oorlogstrauma te hebben? Trauma is, volgens Bessel van der Kolk, een breuk in het vermogen van brein en lichaam om een gebeurtenis te verwerken, met blijvende gevolgen voor iemands gezondheid (van der Kolk, 2014). Trauma raakt mensen met andere woorden fysiek, psychisch, vaak tot in hun diepste wezen. Oorlogstrauma is een extreme, maar verhelderende vorm van impacttrauma. Vaak is het een container van verschillende impacttrauma’s, gaande van geweld, tot afscheid nemen, tot zelfs verkrachting.
Om het verhaal van oorlogstrauma en de betekenis ervan meer taal te geven, vertrek ik graag vanuit de roman Slaughterhouse-Five. Kurt Vonnegut’s Slaughterhouse-Five toont ons hoe trauma een leven kan blijven beheersen. Het hoofdpersonage, Billy Pilgrim, keert telkens opnieuw terug naar de verschrikkingen van Dresden, ondanks zijn pogingen om te ontsnappen. Hierin toont zich de manier waarop een traumaslachtoffer vaak vastzit in een constante herbeleving van traumaherinneringen.
Niet alle trauma-ervaringen hebben te maken met oorlog en geweld. Bij ouders die hun kind verliezen bijvoorbeeld, komt het trauma niet in de vorm van gewelddadige beelden, maar als het besef dat de wereld onherstelbaar veranderd is. In de roman zien we eenzelfde vervreemding van de realiteit, waar Billy’s herbelevingen de tijd en werkelijkheid verstoren. Rouwende ouders kunnen zich losgekoppeld voelen van de wereld, zoals Billy zich herhaaldelijk ‘buiten’ zijn eigen lichaam ervaart.
Of het nu gaat om oorlog, verkrachting of het verlies van een kind, bij impacttrauma wordt men geconfronteerd met dezelfde onmacht en oncontroleerbaarheid die Vonnegut zo treffend weergeeft. Billy Pilgrim ervaart het trauma van de oorlog als iets wat hij niet kan stoppen of begrijpen.
Net zoals Billy’s tijdreis (die in de roman als metafoor wordt gebruikt) een oncontroleerbare dynamiek is, is impacttrauma een psychologisch proces dat zich herhaalt als een diepgeworteld patroon dat zowel fysiek als geestelijk doorwerkt. Het laat zien dat trauma niet beperkt wordt tot ééns specifiek moment, maar een proces is dat doorwerkt in de tijd.
Reken daar voor oorlogsvluchtelingen nog bij dat ze in deze traumatische omstandigheden hun eigen land moesten ontvluchten en terecht komen in een totaal andere cultuur waarin ze zich dachten veilig te zullen voelen, maar waar vaak een anti-vreemdelingen retoriek wordt gehanteerd.
Na de oorlog, nog geen duizend jaar vrede: intergenerationeel trauma
Het herhalende karakter van oorlogstrauma overstijgt ook generaties. De kinderen van oorlogsoverlevenden, zo toont onderzoek bij de kinderen van slachtoffers van de Holocaust, kunnen symptomen zoals angst en depressie ervaren van een trauma dat ze zelf nooit hebben meegemaakt.
Dit proces komt ook voor bij vluchtelingen. Trauma heeft met andere woorden ook impact op de tweede en derde generatie (en verder). De vraag kan zelfs gesteld worden hoe de twee wereldoorlogen vandaag nog een impact hebben op onze samenleving.
Hoe omgaan met oorlogstrauma
Het politieke en maatschappelijke debat rondom vluchtelingen gaat vaak voorbij aan persoonlijk leed én maakt onmiddellijk een sprong naar de vraagstukken rond het afbakenen van grenzen en de nood aan integratie (met soms zelfs aanvullend de stelling dat het allemaal om profiteurs gaat). Hoewel de vraag naar draagkracht en grenzen cruciaal is, krijgt ze vaak een hardere toon in het publieke debat. Daarbij gaat vaak meer aandacht naar ‘beperken’ dan naar ‘ontvangen’ en erkenning.
Een beschrijving van de dynamiek van erkenning vinden we in de filosofische literatuur terug bij Paul Ricoeur. De Franse filosoof Paul Ricoeurs schrijft onder andere over erkenning als ‘talige gastvrijheid’. Met het concept nodigt hij mensen uit om ‘thuis te komen’ in de verhalen van anderen én om anderen in je eigen verhaal te ‘ontvangen’.
Concreet kan echte integratie slechts plaats vinden als we naar de diepte van elkaars verhaal luisteren. De waarheidscommissie in Zuid-Afrika toonde ons dat daarin kansen liggen om ook individuele trauma’s en trauma’s van een gemeenschap te overstijgen. Dit betekent niet dat we de grenzen van onze samenleving moeten negeren, maar wel dat we een balans dienen te vinden tussen het bieden van ondersteuning en het respecteren van de draagkracht van de gemeenschap. Een open dialoog rond deze verhalen kan bijdragen aan wederzijds begrip en aan het versterken van de sociale cohesie.
Met Ricoeurs concept van ‘talige gastvrijheid’ krijgen we de uitnodiging om mensen en hun verhalen niet als een abstract ‘probleem’ te zien. Tegelijkertijd is het noodzakelijk om respectvol na te denken over de grenzen van onze samenleving en het beschikbare draagvlak, zonder afbreuk te doen aan de waarde van gastvrijheid en begrip. Dit vraagt om een evenwichtige benadering die de realiteit van draagkracht erkent, maar ook de menselijke waarde centraal stelt. Een gemeenschap die zowel haar grenzen als haar empathie weet te respecteren, kan een inclusieve ruimte bieden voor herstel, veerkracht en wederzijds begrip. Op die manier wordt het omgaan met trauma (niet alleen met oorlogstrauma, maar met trauma in het algemeen) niet alleen een persoonlijke, maar ook een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid. Er lijken nog heel wat stappen nodig vooraleer we hier als samenleving klaar voor zijn.
Enkele concrete tips in het omgaan met trauma
- Luisteren zonder te oordelen – Geef ruimte voor het verhaal van de ander zonder meteen oplossingen te willen bieden of het trauma te vergelijken.
- Erken het gevoel – Laat merken dat hun gevoelens van verdriet, angst of vervreemding er mogen zijn. Dit zorgt voor vertrouwen en veiligheid, iets wat voor traumaslachtoffers vaak gekwetst is.
- Moedig therapie aan – Trauma kan complex zijn, en het aanmoedigen van therapie of professionele begeleiding kan enorm belangrijk zijn.